Mada Zote za Historia ya Tanzania na Maadili — Darasa la Nne
- Sura 1 Wajibu na Haki za Mtoto Soma hapa · Bure
- Sura 2 Maendeleo ya Jamii Endelea kwenye app
- Sura 3 Sayansi na Teknolojia Kabla ya Ukoloni Endelea kwenye app
- Sura 4 Shughuli za Uchumi Endelea kwenye app
- Sura 5 Ushirikiano na Uhusiano wa Kijamii na Kiuchumi Endelea kwenye app
- Sura 6 Mamlaka za Jadi Endelea kwenye app
- Sura 7 Alama za Taifa Endelea kwenye app
Sura ya Kwanza: Wajibu na Haki za Mtoto
Wajibu na Haki za Mtoto katika Jamii na Taifa
1. Msamiati na Dhana Muhimu
Haya ni maneno muhimu katika sura hii. Soma kila neno kwa sauti, kisha soma maana yake.
- Wajibu Mambo ya lazima ambayo mtu hupaswa kuyatenda ili kukabili mazingira yanayomzunguka.
- Haki Matendo au vitu vya msingi ambavyo mtu anastahili kupata na kutendewa katika jamii.
- Katiba Sheria na kanuni zinazoainisha jinsi nchi itakavyoendeshwa.
- Sheria Kanuni au taratibu zilizowekwa na mamlaka fulani kwa ajili ya kuelekeza au kudhibiti tabia za kikundi au jamii fulani.
- Kanuni Mwongozo au taratibu zinazotumika kuelekeza tabia au shughuli za kundi fulani.
- Ibara Kipengele au sehemu ya Katiba inayoeleza jambo fulani.
- Jamii Kundi la watu wanaoishi pamoja — familia, ukoo, kabila, Kijiji/Mtaa, Kata, Tarafa na Taifa.
- Taifa Nchi nzima pamoja na watu wake wote.
- Ubaguzi Kutendewa vibaya au kutengwa kwa sababu ya rangi, jinsi, dini, hali ya maisha au hali nyingine yoyote.
- Ukatili Kitendo cha kumtendea mtu vibaya kwa kumuumiza mwili au moyo.
- Unyanyasaji Kumtesa, kumuonea au kumtumikisha mtu kinyume na haki zake.
- Udhalilishaji Kumfanyia mtu jambo linalomshushia heshima na utu wake.
- Faragha Hali ya mtu kuwa na mambo yake binafsi yanayostahili kulindwa.
- Maadili Tabia njema zinazokubalika katika jamii.
- Uaminifu Kuwa mkweli na kutegemewa katika kila jambo.
- Uadilifu Kutenda haki na kufuata njia iliyo sawa.
- Rushwa Kitendo cha kutoa au kupokea kitu ili kupata upendeleo usio halali.
- TAKUKURU Taasisi ya Kuzuia na Kupambana na Rushwa. Ni mahali pa kutoa taarifa za vitendo vya rushwa.
- Mali za umma Vitu vinavyomilikiwa na jamii au Taifa zima, kama shule, hospitali, barabara na madaraja.
- Mila na desturi Taratibu na matendo yanayofuatwa na jamii tangu zamani.
- Hifadhi ya maisha Ulinzi wa mtoto ili aishi kama mtu huru na salama.
- Miundombinu Vitu vilivyojengwa kwa ajili ya huduma, kama madarasa, barabara na maji.
- Katiba ya Jamhuri ya Muungano wa Tanzania ilitungwa mwaka 1977. Ni kitabu kikuu cha sheria kinachoongoza nchi yetu yote.
- Kiswahili ni lugha ya Taifa. Ni lugha inayotuunganisha Watanzania wote wa makabila zaidi ya 120.
2. Utangulizi
Wajibu na haki za mtoto ni muhimu kwa maendeleo ya mtoto katika jamii na Taifa.
Awali ulijifunza kuhusu wajibu na haki za mtoto shuleni na nyumbani. Katika sura hii, utajifunza kuhusu wajibu na haki za mtoto katika jamii na Taifa.
Umahiri utakaoupata utakuwezesha kutambua wajibu na haki za mtoto katika jamii na Taifa, na hivyo kukuwezesha kutekeleza wajibu wako ili kurahisisha kupata haki zako.
Nyumbani una wajibu wa kufagia na kusoma. Shuleni una wajibu wa kuvaa sare na kuwahi. Katika jamii nzima nako una wajibu — na pia una haki. Sura hii inakuonesha wajibu na haki hizo.
3. Maana ya Wajibu na Haki
(a) Wajibu
- Wajibu ni mambo ya lazima ambayo mtu hupaswa kuyatenda ili kukabili mazingira yanayomzunguka.
- Wajibu huambatana na sheria za jamii na Taifa ambazo ni lazima kuzitekeleza na kuzitimiza.
- Ibara ya 25–28 ya Katiba ya Jamhuri ya Muungano wa Tanzania inaeleza kuhusu wajibu wa Watanzania wote, na hata wale wasio Watanzania lakini wanaoishi Tanzania.
- Sheria zinafafanua wajibu wa mtu mzima na watoto kwa kuzingatia umri, jinsi na madaraka.
- Mtu asipotimiza wajibu, anawajibishwa na kuadhibiwa kwa mujibu wa sheria.
(b) Haki
- Haki hujumuisha matendo au vitu vya msingi ambavyo mtu anastahili kupata na kutendewa katika jamii.
- Mtoto huzaliwa na kulelewa katika jamii — familia, ukoo, kabila, Kijiji/Mtaa, Kata, Tarafa na Taifa. Mazingira haya ni msingi wa mtoto kupata haki zake.
- Haki za mtoto zimewekwa kisheria, zikieleza ni lipi jamii na Taifa vinapaswa kumpa mtoto kama ulinzi, mahitaji muhimu na nafasi za ushiriki.
(c) Sheria zinazolinda haki za mtoto
Haki za mtoto zimetafsiriwa katika:
- Katiba ya Jamhuri ya Muungano wa Tanzania ya mwaka 1977 (Ibara ya 12–24).
- Sheria ya Mtoto, Sura ya 13 ya mwaka 2009, toleo la 2019.
Haki hizi zinamtambua mtoto kama mali ya jamii na Taifa, na kukataza ukiukwaji wake.
| Tofauti | Wajibu | Haki |
|---|---|---|
| Maana | Mambo ya lazima ninayopaswa kuyatenda | Vitu vya msingi ninavyostahili kupata |
| Mfano | Kusoma kwa bidii; kutii sheria | Kupata elimu; kulindwa |
| Nitendewe au nitende? | Ninatenda mimi | Ninatendewa na jamii na Taifa |
1. Eleza maana ya wajibu.
Bofya kuona jibu
Wajibu ni mambo ya lazima ambayo mtu hupaswa kuyatenda ili kukabili mazingira yanayomzunguka.
2. Eleza maana ya haki.
Bofya kuona jibu
Haki ni matendo au vitu vya msingi ambavyo mtu anastahili kupata na kutendewa katika jamii.
3. Ni ibara zipi za Katiba zinazoeleza wajibu wa Watanzania?
Bofya kuona jibu
Ibara ya 25 hadi 28.
4. Taja sheria mbili zinazolinda haki za mtoto nchini Tanzania.
Bofya kuona jibu
(i) Katiba ya Jamhuri ya Muungano wa Tanzania ya mwaka 1977 (Ibara ya 12–24).
(ii) Sheria ya Mtoto, Sura ya 13 ya mwaka 2009, toleo la 2019.
5. Nini hutokea kwa mtu asiyetimiza wajibu wake?
Bofya kuona jibu
Anawajibishwa na kuadhibiwa kwa mujibu wa sheria.
4. Haki za Mtoto katika Jamii na Taifa
Angalia Kielelezo namba 1 katika faili la picha (historia_images/kielelezo_1.png).
1. Kupata elimu na kujielimisha
- Familia, jamii na Taifa wana wajibu wa kumpa mtoto elimu, ikiwemo mila na desturi.
- Haki hii humpa mtoto nafasi ya kupata habari na maarifa, kujitambua na kuchangia maendeleo.
- Mtoto naye ana wajibu wa kusoma kwa bidii.
- Serikali imeweka programu za elimu bila malipo na imeimarisha miundombinu ili kuhakikisha fursa sawa kwa kila mtoto.
Angalia Kielelezo namba 2 katika faili la picha (historia_images/kielelezo_2.png).
2. Kuheshimiwa, kutambuliwa na kuthaminiwa utu wake
- Mtoto ana haki ya kuheshimiwa na kutohusishwa katika udhalilishaji wowote.
- Haki hii inampa ulinzi wa faragha na usalama dhidi ya ukatili, uonevu na unyanyasaji.
3. Kulindwa na kupata haki sawa
- Kila mtoto ana haki ya kulindwa dhidi ya mateso na adhabu za kumdhalilisha.
- Vyombo vya ulinzi vimewekwa kuanzia ngazi ya Mtaa/Kijiji hadi Taifa.
- Mtoto anapofanyiwa vitendo vya ukatili, ana wajibu wa kutoa taarifa kwenye vyombo vya usalama.
Chunguza na andika ofisi za Mtaa/Kijiji, Kata na Taifa zilizopo katika maeneo yanayokuzunguka, ambapo mtoto anaweza kutoa taarifa iwapo haki zake zitakiukwa.
4. Kusikilizwa kwa ukamilifu
- Mtoto ana haki ya kushiriki na kujadili masuala yanayomhusu katika mikutano, na kutoa mawazo yake bila kuathiri sheria.
- Hii inampa nafasi katika maamuzi yanayohusu ustawi wake.
5. Kutokubaguliwa kwa njia yoyote
- Mtoto ana haki ya kutobaguliwa kwa rangi, jinsi, hali ya maisha, dini au hali yoyote.
- Haki hii inampa nafasi ya kupata huduma za kijamii na kisheria bila ubaguzi.
1. Eleza matendo yanayoashiria kubaguliwa kwa mtoto.
Bofya kuona jibu
Matendo yanayoashiria ubaguzi ni pamoja na:
(i) Kumnyima mtoto nafasi ya kwenda shule kwa sababu ya jinsi yake (mfano, msichana kunyimwa elimu).
(ii) Kumtenga mtoto mwenye ulemavu katika michezo au shughuli za darasani.
(iii) Kumnyima mtoto huduma za afya kwa sababu ya dini, kabila au rangi yake.
(iv) Kumdharau au kumtukana mtoto kwa sababu ya hali yake ya maisha au ufukara wa familia yake.
(v) Kuwapa watoto wengine chakula au zawadi na kumwacha mwingine bila sababu ya msingi.
(vi) Kumnyima mtoto nafasi ya kutoa mawazo yake kwa sababu ni mdogo au ni wa jinsi fulani.
2. Ainisha huduma anazostahili kupata mtoto katika jamii na Taifa.
Bofya kuona jibu
(i) Huduma za elimu — kusoma shuleni bila malipo.
(ii) Huduma za afya — matibabu na chanjo.
(iii) Huduma za ulinzi na usalama — kulindwa dhidi ya ukatili na unyanyasaji.
(iv) Huduma za kisheria — kusikilizwa na kutetewa pale haki zake zinapokiukwa.
(v) Malazi, chakula na mavazi — mahitaji muhimu ya kila siku.
(vi) Maji safi na salama na mazingira safi.
(vii) Nafasi ya kucheza, kupumzika na kushiriki shughuli za jamii.
6. Kupata hifadhi ya maisha
- Mtoto ana haki ya kuishi kama mtu huru, asifungwe ndani au kuhamishwa kwa nguvu.
- Hata hivyo, anaweza kupata hifadhi nje ya familia pale inapothibitika kuwa anateseka ndani yake.
7. Haki ya kujua utamaduni wa jamii na Taifa lake
- Mtoto ana haki ya kujua lugha, vyakula, mavazi, michezo, miiko na imani za jamii yake.
- Hii humsaidia kujua matendo yanayokubalika na kukua na malezi bora yanayoendana na mila na desturi.
- Tanzania ilipata Uhuru tarehe 9 Desemba 1961, na Muungano wa Tanganyika na Zanzibar ulifanyika tarehe 26 Aprili 1964. Ndio maana nchi yetu inaitwa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania.
- Bendera yetu ina rangi nne: kijani (mimea na ardhi), bluu (maji ya bahari na maziwa), njano (madini) na nyeusi (watu wa Tanzania).
- Tanzania ina makabila zaidi ya 120, lakini tunaishi kwa amani kama Taifa moja. Hii ndiyo maana ya kutokubaguliwa!
1. Taja haki nne za mtoto katika jamii na Taifa.
Bofya kuona jibu
Nne kati ya hizi: kupata elimu na kujielimisha; kuheshimiwa na kuthaminiwa utu wake; kulindwa na kupata haki sawa; kusikilizwa kwa ukamilifu; kutokubaguliwa kwa njia yoyote; kupata hifadhi ya maisha; kujua utamaduni wa jamii na Taifa lake.
2. Mtoto ana wajibu gani kuhusiana na haki yake ya kupata elimu?
Bofya kuona jibu
Ana wajibu wa kusoma kwa bidii.
3. Mtoto anapofanyiwa vitendo vya ukatili anapaswa kufanya nini?
Bofya kuona jibu
Anapaswa kutoa taarifa kwenye vyombo vya usalama, kuanzia ofisi za Mtaa/Kijiji hadi Taifa.
4. Taja mambo manne ya utamaduni ambayo mtoto ana haki ya kuyajua.
Bofya kuona jibu
Manne kati ya haya: lugha, vyakula, mavazi, michezo, miiko na imani za jamii yake.
5. Wajibu wa Mtoto katika Jamii na Taifa
Sheria ya Mtoto ya mwaka 2009 na Katiba ya Jamhuri ya Muungano zinaeleza wajibu wa mtoto.
Angalia Kielelezo namba 3 katika faili la picha (historia_images/kielelezo_3.png).
1. Kupenda kufanya kazi
Mtoto ana wajibu wa kufanya kazi kulingana na umri na uwezo wake. Hii humjengea heshima na kukubalika, na hukemea uvivu.
Angalia Kielelezo namba 4 katika faili la picha (historia_images/kielelezo_4.png).
2. Kutii sheria na kanuni za nchi na jamii
Utii wa sheria huleta usalama. Mtoto asipotii anaweza kukumbana na matatizo ya kisheria.
3. Kutunza, kuheshimu na kulinda mali za umma na za jamii
- Ibara ya 27 ya Katiba inaeleza wajibu wa kulinda mali za umma na kuheshimu mali za wengine.
- Mfano: shule, hospitali, barabara, madaraja, mbuga za wanyama, maziwa na milima.
4. Kuonesha heshima na utii
Mtoto anapaswa kuwaheshimu wazazi, walimu, viongozi na watoto wenzake.
5. Kuzingatia maadili
Kuwa mwaminifu, mwadilifu, na kuepuka rushwa, udanganyifu na tabia mbaya.
6. Kushiriki shughuli za jamii
Kushiriki katika shughuli za maendeleo, usafi, michezo na sherehe za jamii.
7. Kudumisha umoja wa kitaifa
Kuishi kwa amani na watu wa makabila na dini mbalimbali.
8. Kulinda amani
Kuepuka vita, ugomvi na vitendo vinavyoharibu amani.
9. Kujifunza utamaduni
Kujua lugha, mila, desturi na historia ya Taifa lake.
10. Kujilinda na kujijali
Kuepuka maeneo hatarishi, vilabu vya pombe, magenge ya dawa za kulevya na kutembea usiku.
11. Kuwaheshimu viongozi
Kuwaheshimu viongozi wa serikali, shule na jamii.
12. Kupinga rushwa
Kutoa taarifa TAKUKURU na kuelimisha jamii kupitia nyimbo, ngonjera na mabango.
Angalia Kielelezo namba 7 katika faili la picha (historia_images/kielelezo_7.png).
13. Kushirikiana na watoto wengine
Watoto ndio tegemeo la Taifa; hivyo wanapaswa kushirikiana na kujenga umoja kitaifa kwa maendeleo ya sasa na baadaye.
Ukiona jambo baya likifanyika kwako au kwa mtoto mwenzako — kama ukatili, unyanyasaji au rushwa — usinyamaze. Mwambie mzazi, mlezi, mwalimu, au ofisi ya Mtaa/Kijiji au polisi. Kutoa taarifa ni ujasiri, si usaliti.
- TAKUKURU ni Taasisi ya Kuzuia na Kupambana na Rushwa. Hata mtoto anaweza kutoa taarifa ya rushwa huko!
- Mlima Kilimanjaro ndio mlima mrefu kuliko yote barani Afrika, na upo hapa Tanzania. Ni mali ya umma tunayopaswa kuilinda sote.
- Hifadhi ya Serengeti ina uhamaji mkubwa kuliko wote duniani — nyumbu zaidi ya milioni moja husafiri kila mwaka. Kulinda mazingira ni wajibu wetu.
- Ziwa Tanganyika ni miongoni mwa maziwa yenye kina kirefu zaidi duniani. Ni mali ya umma inayotupatia samaki na usafiri.
1. Taja wajibu tano wa mtoto katika jamii na Taifa.
Bofya kuona jibu
Tano kati ya hizi: kupenda kufanya kazi; kutii sheria na kanuni; kutunza mali za umma; kuonesha heshima na utii; kuzingatia maadili; kushiriki shughuli za jamii; kudumisha umoja wa kitaifa; kulinda amani; kujifunza utamaduni; kujilinda na kujijali; kuwaheshimu viongozi; kupinga rushwa; kushirikiana na watoto wengine.
2. Ibara ya 27 ya Katiba inaeleza wajibu gani?
Bofya kuona jibu
Wajibu wa kulinda mali za umma na kuheshimu mali za wengine.
3. Mtoto anapaswa kufanya kazi kwa kuzingatia nini?
Bofya kuona jibu
Kwa kuzingatia umri na uwezo wake.
4. Taja njia tatu ambazo mtoto anaweza kutumia kuelimisha jamii kuhusu rushwa.
Bofya kuona jibu
Kupitia nyimbo, ngonjera na mabango. Pia anaweza kutoa taarifa TAKUKURU.
5. Taja maeneo matatu ambayo mtoto anapaswa kuyaepuka.
Bofya kuona jibu
Maeneo hatarishi, vilabu vya pombe na magenge ya dawa za kulevya. Pia anapaswa kuepuka kutembea usiku.
6. Umuhimu wa Wajibu na Haki za Mtoto
Haki na wajibu wa mtoto vina umuhimu ufuatao:
- Kujikinga dhidi ya ukatili, unyanyasaji na udhalilishaji — mtoto anayezijua haki zake hutambua vitendo vibaya na kuchukua hatua.
- Kujitambua na kuchukua hatua za usalama — anajitetea na kujisimamia.
- Kujenga uhusiano katika jamii na Taifa — anashiriki mijadala na kushirikiana na watu wengine.
- Kuwa raia mwema — anazingatia maadili, haki na usawa.
- Kujenga maadili — anafanya maamuzi mema na kutenda mema.
- Kuimarisha ustawi wake — anashiriki katika shughuli za kijamii na kitaifa na kupata usalama.
Kwa ujumla, mtoto anayetimiza wajibu wake na kutambua haki zake huchangia katika ujenzi wa jamii na Taifa bora, na kuwa mahali salama pa kuishi.
1. Taja umuhimu mitatu wa mtoto kujua haki na wajibu wake.
Bofya kuona jibu
Mitatu kati ya hii: kujikinga dhidi ya ukatili na unyanyasaji; kujitambua na kuchukua hatua za usalama; kujenga uhusiano katika jamii na Taifa; kuwa raia mwema; kujenga maadili; kuimarisha ustawi wake.
2. Mtoto anayetimiza wajibu wake huchangia nini?
Bofya kuona jibu
Huchangia katika ujenzi wa jamii na Taifa bora, na kufanya nchi kuwa mahali salama pa kuishi.
7. Maswali ya Mwisho wa Sura
1. Wajibu ni nini?
- A. Vitu vya msingi ambavyo mtu anastahili kupata
- B. Mambo ya lazima ambayo mtu hupaswa kuyatenda
- C. Zawadi anazopewa mtoto shuleni
- D. Michezo anayocheza mtoto nyumbani
Bofya kuona jibu
B. Wajibu ni mambo ya lazima ambayo mtu hupaswa kuyatenda ili kukabili mazingira yanayomzunguka.
2. Katiba ya Jamhuri ya Muungano wa Tanzania ilitungwa mwaka gani?
- A. 1961
- B. 1964
- C. 1977
- D. 2009
Bofya kuona jibu
C. 1977. Haki za mtoto zimeelezwa katika Ibara ya 12–24 ya Katiba hii.
3. Sheria ya Mtoto, Sura ya 13, ilitungwa mwaka gani?
- A. 1977
- B. 2009
- C. 2019
- D. 1964
Bofya kuona jibu
B. 2009. Toleo lake jipya ni la mwaka 2019.
4. Ni ibara zipi za Katiba zinazoeleza wajibu wa Watanzania?
- A. Ibara ya 1–5
- B. Ibara ya 12–24
- C. Ibara ya 25–28
- D. Ibara ya 30–35
Bofya kuona jibu
C. Ibara ya 25–28. Ibara ya 12–24 zinaeleza haki.
5. Ibara ya 27 ya Katiba inaeleza wajibu wa
- A. Kulinda mali za umma
- B. Kupata elimu bila malipo
- C. Kusikilizwa kwa ukamilifu
- D. Kupata hifadhi ya maisha
Bofya kuona jibu
A. Kulinda mali za umma na kuheshimu mali za wengine.
6. Lipi kati ya yafuatayo si haki ya mtoto?
- A. Kupata elimu
- B. Kutii sheria na kanuni za nchi
- C. Kutokubaguliwa
- D. Kusikilizwa kwa ukamilifu
Bofya kuona jibu
B. Kutii sheria na kanuni za nchi. Hilo ni wajibu, siyo haki.
7. Mtoto anapofanyiwa vitendo vya ukatili ana wajibu wa
- A. Kukaa kimya ili asiadhibiwe
- B. Kulipiza kisasi
- C. Kutoa taarifa kwenye vyombo vya usalama
- D. Kuhama nyumbani
Bofya kuona jibu
C. Kutoa taarifa kwenye vyombo vya usalama, kuanzia ofisi za Mtaa/Kijiji hadi polisi.
8. Taasisi ya kutoa taarifa za vitendo vya rushwa nchini Tanzania inaitwa
- A. TAKUKURU
- B. TAMISEMI
- C. NECTA
- D. TIE
Bofya kuona jibu
A. TAKUKURU — Taasisi ya Kuzuia na Kupambana na Rushwa.
9. Mtoto kutobaguliwa kwa rangi, jinsi, dini au hali ya maisha ni
- A. Wajibu wa mtoto
- B. Haki ya mtoto
- C. Adhabu ya mtoto
- D. Mila ya jamii
Bofya kuona jibu
B. Haki ya mtoto. Inampa nafasi ya kupata huduma za kijamii na kisheria bila ubaguzi.
10. Wajibu wa mtoto wa kujilinda na kujijali unamtaka
- A. Kutembea usiku na marafiki
- B. Kwenda vilabu vya pombe
- C. Kuepuka maeneo hatarishi
- D. Kukaa peke yake bila kuwaambia wazazi
Bofya kuona jibu
C. Kuepuka maeneo hatarishi na kuwa katika mazingira salama.
(i) Mtoto hana haki ya kusikilizwa kwa ukamilifu katika jamii yake.
Bofya kuona jibu
HAPANA. Mtoto ana haki ya kusikilizwa kwa ukamilifu na kutoa mawazo yake.
(ii) Haki za mtoto ni kinga dhidi ya ukatili, unyanyasaji na udhalilishaji kwa mtoto.
Bofya kuona jibu
NDIYO.
(iii) Wajibu na haki za mtoto katika jamii ni muhimu katika kuimarisha ustawi wa kijamii na Taifa.
Bofya kuona jibu
NDIYO.
(iv) Ni haki ya mtoto kuonesha heshima na utii katika jamii.
Bofya kuona jibu
HAPANA. Kuonesha heshima na utii ni wajibu wa mtoto, siyo haki.
(v) Ni wajibu wa mtoto kuheshimu viongozi wa serikali.
Bofya kuona jibu
NDIYO.
1. Eleza kwa kifupi wajibu wa mtoto katika jamii.
Bofya kuona jibu
Mtoto katika jamii ana wajibu wa: kupenda kufanya kazi kulingana na umri wake; kutii sheria na kanuni za nchi na jamii; kutunza na kulinda mali za umma; kuonesha heshima na utii kwa wakubwa na wenzake; kuzingatia maadili kwa kuwa mwaminifu na mwadilifu; kushiriki shughuli za jamii; kudumisha umoja na amani; kujifunza utamaduni; kujilinda na kujijali; kuwaheshimu viongozi; kupinga rushwa; na kushirikiana na watoto wengine.
2. Fafanua umuhimu wa mtoto kutimiza wajibu wake katika jamii na Taifa.
Bofya kuona jibu
(i) Humwezesha kujikinga dhidi ya ukatili, unyanyasaji na udhalilishaji.
(ii) Humsaidia kujitambua na kuchukua hatua za usalama.
(iii) Humjengea uhusiano mzuri katika jamii na Taifa.
(iv) Humfanya kuwa raia mwema anayezingatia maadili, haki na usawa.
(v) Humjengea maadili mema ya kufanya maamuzi sahihi.
(vi) Huimarisha ustawi wake na usalama.
(vii) Huchangia katika ujenzi wa jamii na Taifa bora na mahali salama pa kuishi.
3. Taja mahali pa kutoa taarifa iwapo haki zako na za watoto wengine zitavunjwa.
Bofya kuona jibu
(i) Kwa wazazi, walezi au walimu.
(ii) Ofisi ya Serikali ya Mtaa au Kijiji.
(iii) Ofisi ya Kata (Afisa Mtendaji wa Kata au Afisa Ustawi wa Jamii).
(iv) Kituo cha Polisi — hasa Dawati la Jinsia na Watoto.
(v) Ofisi za Wilaya na Taifa zinazoshughulikia ustawi wa jamii.
(vi) TAKUKURU kwa masuala ya rushwa.
4. Je, jamii ina nafasi gani katika kukuza na kulinda haki za mtoto?
Bofya kuona jibu
(i) Kumpa mtoto elimu, ikiwemo mila na desturi njema.
(ii) Kumlinda dhidi ya ukatili, unyanyasaji na udhalilishaji.
(iii) Kumpa mahitaji muhimu kama chakula, mavazi, malazi na matibabu.
(iv) Kumsikiliza na kumpa nafasi ya kutoa mawazo yake.
(v) Kutoa taarifa pale haki za mtoto zinapokiukwa.
(vi) Kutobagua watoto kwa rangi, jinsi, dini au hali ya maisha.
(vii) Kuweka mazingira salama ya kuishi na kuchezea.
5. Hatua zipi mtoto anapaswa kuchukua iwapo haki zake zitakiukwa?
Bofya kuona jibu
(i) Kutokaa kimya — aeleze tatizo lake.
(ii) Kumweleza mtu mzima anayemwamini, kama mzazi, mlezi au mwalimu.
(iii) Kutoa taarifa katika ofisi ya Mtaa/Kijiji, Kata au kituo cha polisi.
(iv) Kuomba msaada kwa Afisa Ustawi wa Jamii.
(v) Kuepuka mazingira hatarishi yanayoweza kumsababishia madhara zaidi.
(vi) Kufuatilia ili kujua hatua zilizochukuliwa.
6. Eleza umuhimu wa jamii na serikali katika kuhakikisha haki za mtoto zinalindwa na kutekelezwa kwa ufanisi.
Bofya kuona jibu
Jamii: humlea mtoto, humpa elimu ya mila na desturi, humlinda dhidi ya ukatili, na hutoa taarifa haki zinapokiukwa.
Serikali: hutunga na kusimamia sheria kama Sheria ya Mtoto ya 2009; huweka programu za elimu bila malipo; huimarisha miundombinu ili kila mtoto apate fursa sawa; huweka vyombo vya ulinzi kuanzia Mtaa/Kijiji hadi Taifa; na huadhibu wanaokiuka haki za mtoto.
Kwa pamoja, jamii na serikali hujenga mazingira salama ambayo mtoto hukua vizuri na kuchangia maendeleo ya Taifa.
7. Andika hatua zinazopaswa kuchukuliwa ili kuzuia ukatili na unyanyasaji wa watoto katika jamii.
Bofya kuona jibu
(i) Kuelimisha jamii kuhusu haki za mtoto kupitia mikutano, nyimbo na mabango.
(ii) Kutoa taarifa mapema kwa vyombo vya usalama pale ukatili unapotokea.
(iii) Kuwaadhibu wahalifu kwa mujibu wa sheria ili iwe fundisho.
(iv) Kuimarisha madawati ya jinsia na watoto katika vituo vya polisi.
(v) Kuwapa watoto elimu ya kujilinda na kujua pa kutoa taarifa.
(vi) Kuweka mazingira salama shuleni na nyumbani.
(vii) Kuwashirikisha viongozi wa Mtaa/Kijiji katika ufuatiliaji wa ustawi wa watoto.
8. Eleza namna mtoto anavyoweza kushiriki kupinga vitendo vya rushwa katika jamii na Taifa.
Bofya kuona jibu
(i) Kutoa taarifa TAKUKURU anapoona kitendo cha rushwa.
(ii) Kuelimisha jamii kupitia nyimbo, ngonjera na mabango.
(iii) Kukataa kupokea au kutoa rushwa yeye mwenyewe.
(iv) Kuonesha uaminifu na uadilifu katika mitihani na kazi zake.
(v) Kushiriki katika klabu za wapinga rushwa shuleni.
(vi) Kuwaeleza wazazi na walimu kuhusu vitendo vya rushwa anavyoviona.
8. Majibu Yanayopendekezwa
Sehemu A: Chagua jibu sahihi
| Swali | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Jibu | B | C | B | C | A | B | C | A | B | C |
Sehemu B: NDIYO au HAPANA
(i) HAPANA • (ii) NDIYO • (iii) NDIYO • (iv) HAPANA • (v) NDIYO
Sehemu C: Majibu mafupi
1. Kufanya kazi kulingana na umri; kutii sheria; kutunza mali za umma; kuonesha heshima na utii; kuzingatia maadili; kushiriki shughuli za jamii; kudumisha umoja na amani; kujifunza utamaduni; kujilinda na kujijali; kuwaheshimu viongozi; kupinga rushwa; kushirikiana na watoto wengine.
2. Kujikinga dhidi ya ukatili; kujitambua na kuchukua hatua za usalama; kujenga uhusiano katika jamii; kuwa raia mwema; kujenga maadili; kuimarisha ustawi wake.
3. Wazazi/walezi/walimu; ofisi ya Mtaa au Kijiji; ofisi ya Kata; kituo cha polisi (Dawati la Jinsia na Watoto); ofisi za Wilaya na Taifa; TAKUKURU kwa rushwa.
4. Jamii humpa elimu, humlinda, humpa mahitaji muhimu, humsikiliza, hutoa taarifa, haibagui, na huweka mazingira salama.
5. Asikae kimya; amweleze mtu mzima anayemwamini; atoe taarifa Mtaa/Kijiji, Kata au polisi; aombe msaada wa Afisa Ustawi wa Jamii; aepuke mazingira hatarishi; afuatilie hatua zilizochukuliwa.
6. Jamii hulea na hulinda; Serikali hutunga sheria, hutoa elimu bila malipo, huimarisha miundombinu, huweka vyombo vya ulinzi, na huadhibu wakiukaji.
7. Kuelimisha jamii; kutoa taarifa mapema; kuwaadhibu wahalifu; kuimarisha madawati ya jinsia na watoto; kuwapa watoto elimu ya kujilinda; kuweka mazingira salama; kuwashirikisha viongozi.
8. Kutoa taarifa TAKUKURU; kuelimisha kupitia nyimbo, ngonjera na mabango; kukataa rushwa; kuonesha uaminifu; kushiriki klabu za wapinga rushwa; kuwaeleza wazazi na walimu.
Tayari kwa Sura ya 2: Maendeleo ya Jamii?
Endelea na Historia ya Tanzania na Maadili katika programu ya Click Online Academy — mada zote saba mkononi mwako.
Bofya hapa kuendelea kujifunza kwenye app