Kiswahili — Darasa la Nne
Sura ya Kwanza: Kuwasiliana katika Miktadha Mbalimbali
1. Utangulizi & Dhana Muhimu
Kuwasiliana: Ni kutoa na kupokea maelezo, mawazo au hisia kwa njia ya mazungumzo au maandishi.
Miktadha: Ni mazingira au hali ambapo mazungumzo au maandishi yanatokea.
Ulinganishi: Ni hali ya kuwa sawa au kulinganisha vitu kwa ukubwa, udogo, rangi n.k.
Wakati: Ni muda unaoashiria tendo au tukio lililofanyika, linalofanyika au litakalo fanyika.
Katika sura hii tutajifunza:
- Kulinganisha vitu kwa kutumia maneno kama kuliko, zaidi ya, kama, sawa na, mithili ya
- Kusimulia matukio kwa nyakati mbalimbali (uliopo, uliopita, ujao, mtimilifu, mazoea)
- Kukanusha sentensi kwa usahihi
Kiswahili kina nyakati maalum zinazosaidia kujua lini jambo lilitokea! Hii inafanya lugha yetu kuwa sahihi sana.
2. Ulinganishi — Kulinganisha Vitu
Tunatumia maneno haya kulinganisha:
- Kuliko — kuonyesha tofauti (kubwa kuliko…)
- Zaidi ya — kuonyesha ukubwa zaidi
- Kama / Sawa na / Mithili ya — kuonyesha kufanana
Mifano ya Sentensi
- Kiatu kile ni kikubwa zaidi ya hiki.
- Chumba changu ni kikubwa kuliko chako.
- Dada yangu ni mdogo kuliko dada yako.
- Shamba hili ni dogo kuliko lile.
- Upana wa shule yetu ni kama wa shule yenu.
- Ukubwa wa Dar es Salaam si sawa na wa Dodoma.
- Mtoto huyu ni mdogo kama sungura.
- Ukubwa wa gari lao ni sawa na wa gari letu.
- Shangazi yangu ni mrefu kama mjomba.
Kielelezo 1: Mifano ya kulinganisha vitu
Unapotumia “kuliko” au “zaidi ya”, unalinganisha vitu tofauti. Unapotumia “kama” au “sawa na”, unalinganisha vitu vinavyofanana!
📝 Zoezi — Ulinganishi
Tunga sentensi kwa kutumia: kama, sawa na, kuliko, zaidi ya.
• Mtoto huyu ni mdogo kama paka.
• Gari langu ni sawa na lako.
• Nyumba yetu ni kubwa kuliko yao.
• Mlima huu ni mrefu zaidi ya ule.
3. Nyakati za Vitendo
Nyakati zimegawanyika katika sehemu kuu tano:
1. Wakati Uliopo [NA]
Tendo linaendelea kutendeka sasa hivi.
- Wanafunzi wanasoma darasani.
- Sisi tunalima bustani.
- Mama anaswali asubuhi.
- Yeye anaimba taratibu.
2. Wakati Ujao [TA]
Tendo litafanyika baadaye.
- Wanafunzi watafunga shule mwezi ujao.
- Sisi tutakula chakula kizuri.
- Yeye ataswali adhuhuri.
- Walimu wataandika kitabu.
3. Wakati Uliopita [LI]
Tendo lilitendeka muda mrefu uliopita.
- Alinunua debe la senene jana.
- Tulikula wali na tukanywa maji.
- Mwalimu aliingia darasani.
- Mimi nilisoma kitabu cha Kiswahili.
4. Wakati Mtimilifu [ME]
Tendo limefanyika punde tu (sio muda mrefu).
- Ameondoka leo asubuhi.
- Wameingia madarasani.
- Tumesoma dua leo asubuhi.
- Asha amejifungua leo asubuhi.
5. Wakati wa Mazoea [HU]
Tendo hufanyika kila siku au mara kwa mara.
- Mbweha huwinda usiku.
- Mbweha hulala wakati wa mchana.
- Watoto huogelea kila wakati.
Kielelezo 2: Nyakati tano za vitendo na alama zake
Alama za nyakati: -na- (uliopo), -ta- (ujao), -li- (uliopita), -me- (mtimilifu), -hu- (mazoea). Kumbuka hizi!
📝 Zoezi — Nyakati
Badilisha: “Wanafunzi walifanya mgomo” → wakati mtimilifu
Wanafunzi wamefanya mgomo.
Badilisha: “Baba ataezeka nyumba” → wakati uliopo
Baba anaezeka nyumba.
4. Ukanushi — Kukanusha Sentensi
Ukanushi: Ni tendo la kupinga au kukataa jambo. Tunabadilisha sehemu ya kitenzi ili kuonyesha kukanusha.
Ukanushi kwa Nyakati Tofauti
| Wakati | Sentensi Chanya | Ukanushi |
|---|
| Uliopo | Mama anapika chakula | Mama hapiki chakula |
| Uliopo | Sisi tunacheza mpira | Sisi hatuchezi mpira |
| Uliopita | Asha alikula wali | Asha hakula wali |
| Uliopita | Gari lilipata ajali | Gari halikupata ajali |
| Ujao | Wao wataimba vizuri | Wao hawataimba vizuri |
| Ujao | Mimi nitaandika | Mimi sitaandika |
| Mtimilifu | Mama amepika wali | Mama hajapika wali |
| Mtimilifu | Yeye ameenda shule | Yeye hajaenda shule |
Katika ukanushi wa wakati uliopo, “ana-” hubadilika kuwa “ha-”, “tuna-” kuwa “hatu-”, “nina-” kuwa “si-”. Kumbuka mabadiliko haya!
📝 Zoezi — Ukanushi
Andika ukanushi: “Moto uliwaka” “Shamba lililimwa” “Wazazi walikuja hapa”
Moto haukuwaka.
Shamba halikulimwa.
Wazazi hawakuja hapa.
5. Sifa za Mbweha (Mfano wa Matini)
Mbweha ni mnyama mdogo wa porini anayefanana na mbwa. Ana mdomo uliochongoka, masikio yaliyosimama na mkia wenye manyoya mengi.
- Huishi kwenye vichaka
- Huwinda usiku, hulala mchana
- Hula sungura, mijusi, panya, wadudu na matunda
- Huweza kupanda miti
- Huzaa mara moja kwa mwaka (hadi watoto 10)
Kielelezo 3: Mbweha — mfano wa matini
Mbweha ana masikio makali sana! Anaweza kusikia panya akichimba chini ya ardhi.
6. Maswali ya Mwisho wa Sura
Sehemu A: Chagua Jibu Sahihi (MCQ)
Sehemu B: Majibu Mafupi
11. Tunga sentensi tatu kwa kutumia “kuliko”, “kama” na “sawa na”.
Nyumba yetu ni kubwa kuliko yao. Mtoto ni mdogo kama paka. Gari langu ni sawa na lako.
12. Taja nyakati tano za vitendo na alama zake.
Uliopo (-na-), Ujao (-ta-), Uliopita (-li-), Mtimilifu (-me-), Mazoea (-hu-)
13. Andika ukanushi wa: “Sisi tunacheza mpira” na “Wao wataimba”.
Sisi hatuchezi mpira. Wao hawataimba.
14. Eleza tofauti kati ya wakati uliopita na wakati mtimilifu.
Uliopita = muda mrefu uliopita (-li-). Mtimilifu = punde tu (-me-).
15. Taja sifa tatu za mbweha.
Huishi vichakani, huwinda usiku, hula sungura/panya, huweza kupanda miti n.k.
7. Majibu Yanayopendekezwa
MCQ: 1-a, 2-b, 3-b, 4-b, 5-c, 6-b, 7-a, 8-b, 9-b, 10-b
Majibu ya sehemu B yameonekana katika sehemu ya “Bofya kuona jibu”. Unaweza kujibu kwa maneno yako mwenyewe ikiwa yana maana sawa.
Tayari kwa mada nyingine?
Endelea na Kiswahili Darasa la Nne kwenye programu ya Click Online Academy — Nyakati, Vitendawili, Kuandika barua, Hadithi na zaidi.
Endelea kujifunza kwenye programu
← Rudi kwenye masomo yote ya Darasa la Nne