Sura Zote za Kiswahili Kidato cha Pili
- Sura ya 1Kuwasiliana kwa Kuzingatia Upatanisho wa KisarufiSoma hapa · Bure
- Sura ya 2Kutumia Muundo Changamani katika Miktadha MbalimbaliEndelea kwenye app
- Sura ya 3Kusikiliza MazungumzoEndelea kwenye app
- Sura ya 4Kuwasiliana kwa Ufasihi kwa Njia ya MazungumzoEndelea kwenye app
- Sura ya 5Kusoma kwa Ufasaha na UfahamuEndelea kwenye app
- Sura ya 6Kuwasiliana kwa Njia ya MaandishiEndelea kwenye app
Malengo ya Somo
Mwishoni mwa sura hii, mwanafunzi ataweza:
- Kueleza dhana ya ngeli za nomino na upatanisho wa kisarufi.
- Kuainisha ngeli tisa za nomino kwa kuzingatia upatanisho wa kisarufi.
- Kutumia viambishi vya urejeshi kwa usahihi kulingana na ngeli za nomino.
- Kuandika vifungu vya habari kwa kuzingatia kanuni za upatanisho wa kisarufi.
1. Utangulizi
Upatanisho wa kisarufi ni hali ambayo nomino au kiwakilishi hukubaliana na maneno mengine, hasa vitenzi na vivumishi, katika tungo.
Katika sura hii, mwanafunzi atajifunza dhana ya upatanisho wa kisarufi na uainishaji wa ngeli za nomino, kutumia urejeshi kwa kuzingatia ngeli, na kuandika vifungu vya habari kwa kuzingatia upatanisho wa kisarufi.
2. Msamiati Muhimu (Terminolojia)
Jifunze maana za maneno haya kwa makini. Ndiyo lugha ya sura hii.
3. Ngeli za Nomino na Upatanisho wa Kisarufi
Ngeli za nomino ni aina au makundi ya majina kulingana na sifa za kisarufi. Kila ngeli ina viambishi maalum vya umoja na wingi vinavyopatana na vitenzi na vivumishi.
Mifano ya Upatanisho
- Mti ule umeanguka. → Miti ile imeanguka. (ngeli ya U-I)
- Mtoto yule anacheza vizuri. → Watoto wale wanacheza vizuri. (ngeli ya YU/A-WA)
- Kiti kizuri kimevunjika. → Viti vizuri vimevunjika. (ngeli ya KI-VI)
Uainishaji wa Ngeli Tisa za Nomino
| Na. | Ngeli | Umoja | Wingi | Mfano (umoja) | Mfano (wingi) |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 | YU-/A-WA | YU-/A- | WA- | Mgeni amekuja. | Wageni wamekuja. |
| 2 | U-I | U- | I- | Mkutano umeanza. | Mikutano imeanza. |
| 3 | LI-YA | LI- | YA- | Jembe limepotea. | Majembe yamepotea. |
| 4 | KI-VI | KI- | VI- | Kijiko kinang’aa. | Vijiko vinang’aa. |
| 5 | I-ZI | I- | ZI- | Kazi hii inatosha. | Kazi hizi zinatosha. |
| 6 | U-ZI | U- | ZI- | Uzi umekatika. | Nyuzi zimekatika. |
| 7 | U-YA | U- | YA- | Ugonjwa umeenea. | Magonjwa yameenea. |
| 8 | KU- | KU- | KU- | Kusoma kuna manufaa. | (haibadiliki) |
| 9 | PA-MU-KU | PA-/MU-/KU- | PA-/MU-/KU- | Hapa pamejaa. | (haibadiliki) |
Kumbuka: ngeli ya KU- na ya PA-MU-KU huwa na umbo lilelile katika umoja na wingi.
🔦 Lugha Yetu — Asili ya Neno “Ngeli”
Neno “ngeli” limetokana na lugha ya Kihaya (“engeli”), lenye maana ya “aina”. Hii inaonesha utajiri wa lugha za Kibantu katika kujenga istilahi za Kiswahili.
🗣️ Zoezi la Darasani 1: Pangia Nomino Ngeli
Kwa vikundi, andika nomino kumi kutoka mazingira ya shule (kwa mfano mwalimu, kitabu, meza, jembe, mti).
- Weka kila nomino katika ngeli yake.
- Andika sentensi moja ya umoja na moja ya wingi kwa kila nomino, ukizingatia upatanisho.
- Wasilisha kazi yenu darasani.
🧠 Jaribu Akili Yako — Pima Uelewa Wako
Jibu maswali. Bofya “Tazama Jibu” kuona jibu sahihi.
1. Neno “ngeli” limetokana na lugha ya:
2. Katika neno “anaimba”, mzizi ni:
3. “Kijiko kinang’aa.” Neno “kijiko” liko katika ngeli ya:
4. Wingi wa “Jembe limepotea.” ni:
5. Kiambishi tamati katika neno “anaimba” ni:
4. Kutumia Urejeshi kwa Kuzingatia Ngeli za Nomino
Urejeshi ni dhana ya kisarufi inayoonesha tendo la kurejeshwa kwa nomino iliyotajwa katika sentensi. Huoneshwa kwa viambishi patanishi vya urejeshi, ambavyo huweza kupachikwa katika sehemu zifuatazo:
| Mahali pa kiambishi | Mifano |
|---|---|
| Kabla ya mzizi | Vifaranga walioletwa wana afya nzuri. / Tabibu anayekuja atakuhudumia. |
| Mwishoni mwa kitenzi | Jambo lisemwalo linasikitisha. / Nyumba ijengwayo ni ya babu. |
| Kwenye umbo “amba-” | Kitabu ambacho nimenunua kimepotea. / Shule ambayo nimesoma iko mbali. |
Jedwali la Viambishi Rejeshi kulingana na Ngeli
| Ngeli | Kiambishi rejeshi | Mfano |
|---|---|---|
| YU-/A-WA | -YE- / -O- | Mzazi aliyekuja ametoa zawadi. |
| U-I | -O- / -YO- | Mti ulionipa umestawi. |
| LI-YA | -LO- / -YO- | Koti lililofuliwa limekauka. |
| KI-VI | -CHO- / -VYO- | Kiazi ulichopanda kimeota. |
| I-ZI | -YO- / -ZO- | Kalamu iliyonunuliwa imepotea. |
| U-ZI | -O- / -ZO- | Uzi ulioshonea umekwisha. |
| U-YA | -O- / -YO- | Uovu uliokithiri ukomeshwe. |
| KU- | -KO- | Kucheza kusikovutia kunachosha. |
| PA-MU-KU | -PO- / -MO- / -KO- | Hapo ulipokaa pamelowa. |
✏️ Zoezi la Darasani 2: Jaza Nafasi
Jaza nafasi kwa kiambishi rejeshi sahihi, kisha eleza ngeli ya nomino.
- Kikapu nili____nunua kimeraruka.
- Mwalimu a____kuja leo atatufundisha.
- Mti u____anguka ulikuwa mkubwa.
5. Kuandika Kifungu cha Habari kwa Kuzingatia Upatanisho wa Kisarufi
Kifungu cha habari huweza kubeba taarifa au ujumbe kuhusu mtu, vitu, hali, tukio au jambo. Uandishi wake unapaswa kuzingatia mambo yafuatayo:
- Mtiririko mzuri wenye mwanzo, kiini na mwisho.
- Mantiki: ushikamani wa maana na kisarufi kati ya sentensi.
- Hadhira husika na muktadha wao.
- Taarifa sahihi na halisi kutoka vyanzo sahihi.
- Lugha rahisi, yenye mvuto na inayoeleweka kwa walengwa.
- Kanuni za kisarufi, hasa upatanisho sahihi kati ya nomino na vitenzi au vivumishi.
✏️ Zoezi la Darasani 3: Andika Kifungu
Andika kifungu cha habari cha sentensi sita hadi nane kuhusu tukio la hivi karibuni shuleni kwenu (kwa mfano siku ya michezo).
- Kiwe na mwanzo, kiini na mwisho.
- Tumia angalau nomino tano za ngeli tofauti.
- Badilishana kazi na mwenzako ili mkaguane upatanisho.
6. Muhtasari wa Sura
- Ngeli za nomino ni makundi ya majina yanayoainishwa kwa umbo, maana na upatanisho wa kisarufi; kuna ngeli tisa kuu.
- Kila ngeli ina viambishi maalum vya umoja na wingi vinavyopatana na vitenzi na vivumishi.
- Urejeshi hurejesha nomino iliyotajwa kwa viambishi rejeshi vinavyoendana na ngeli ya nomino husika.
- Uandishi wa vifungu vya habari unapaswa kuzingatia mtiririko, mantiki, hadhira, taarifa sahihi na kanuni za kisarufi, hususan upatanisho sahihi.
📝 Tathmini ya Mwisho wa Sura — Majibu Yaliyopendekezwa
Jibu maswali yote, kisha bofya vitufe kuona majibu.
Sehemu A — Maswali ya Kuchagua (10)
1. “Mende anapenda kula uchafu.” Neno “mende” lipo katika ngeli ipi?
2. __________ mna watu wengi.
3. Neno “papai” linaingia katika ngeli ipi?
4. “Shangazi yuko shambani.” Neno “shangazi” lipo katika ngeli gani?
5. “Uzi ulionunuliwa umekatika.” Kiambishi rejeshi -o- kipo katika ngeli ipi?
6. Nomino “ukuta” katika wingi wake “kuta” huingia katika ngeli ipi?
7. Kiambishi rejeshi cha ngeli ya KI-VI katika hali ya umoja ni kipi?
8. Wingi wa “Kiti kizuri kimevunjika.” ni:
9. “Kusoma kuna manufaa.” Neno “kusoma” lipo katika ngeli ipi?
10. “Mti ulionipa umestawi.” Kiambishi rejeshi katika kitenzi “ulionipa” ni:
Sehemu B — Jaza Nafasi na Maswali ya Majibu Mafupi (7)
1. Kiini kisichobadilika cha neno huitwa __________.
2. Kiambishi kinachotokea kabla ya mzizi huitwa kiambishi __________, na kile kinachotokea baada ya mzizi huitwa kiambishi __________.
3. Neno “ngeli” limetokana na lugha ya __________, lenye maana ya “aina”.
4. Eleza maana ya dhana ya upatanisho wa kisarufi kwa mfano mmoja.
5. Tofautisha kati ya kiambishi cha urejeshi na kiambishi cha upatanisho wa kisarufi.
6. Taja ngeli tatu za nomino za Kiswahili ukitolea mfano mmoja kila moja.
7. Eleza mambo manne ya kuzingatia wakati wa kuandika kifungu cha habari.
Uko tayari kwa Sura ya 2: Kutumia Muundo Changamani katika Miktadha Mbalimbali?
Endelea na Kiswahili Kidato cha Pili kwenye app ya Click Online Academy, ukiwa na sura zote sita mkononi mwako.
Bofya hapa kuendelea kujifunza kwenye app yetu